Saoirse/Freedom – Dán le Seán Ó Riordáin. Aistriú ag Paul Muldoon, Á chanadh ag Iarla Ó Lionáird.
Is é seo an píosa ceoil/filíochta is fearr liom faoi láthair.

Le seachtain anuas tá caint ann faoi na bileoga is na pacáisti a bheidh ar fáil do thuismitheoirí ag iarraidh a bpáistí a thogáil le Gaeilge. Fuaireas radharc ar an bpacáiste inniu – agus chun an fhírinne a ínsint, ba mhór an údar dhíoma é.

Leabhar ‘Ag Togáil do Pháiste Le Gaeilge’ atá ar fáil le cúpla bliain – agus atá roinnt eolais as-dáta istigh ann – agus dluth dhiosca/leabhrán rannta ‘Rabhlaí Rabhlaí’. Agus sin é.

An doigh le h-éinne go meallfaidh sé sin daoine chun tabhairt faoi an obair dúshlánach a bhaineann le páistí a thogáil le Gaeilge? Is bocht an chúiteamh é do thuismitheoirí Gaeltachta a fuair deontas €260 roimhe seo.

Bíodh is go bhfuil a fhios agam go bhfuil ré na ndeontaisí caite – tá sé tabhachtach a thabhairt le fios go raibh súil le rud éigean níos substaintiúla sa phacáiste tacaíochta ná mar a cuireadh ar fáil.

An bhfuil aon tuairim agaibhse cad ar cheart bheith ina leithéid de phacáiste?

Is iomaí cineál phoblachtánachas atá ann is cosúil. Uaireannta bionn sé deacair a ríomh cén cheann atá fírinnneach agus dílis don phoblachtánachas a spreag Eirí Amach 1916. Uaireannta ní bhionn.

Ag an deireadh seachtaine thug Mícheál Martin oráid ag Cnoc an Arbhair in omós do laochra 1916. Ceiliúradh an pháirtí – a thugann an Pháirtí Phoblachtánach orthu féin – é seo agus bheithfeá ag súil go ndéanfadh ceannaire an pháirtí iarracht ar an lipéad phoblachtánach a shealbhú dá pháirtí féin, rud ar dhein.

San oráid seo bhí an méid seo le rá ag an Teachta Dála Máirtín, tagann sé le mo thuairimíocht féin ar an gceist:

Being seen to have fought a clean fight was important to the men and women of 1916.

They wanted to win Irish self-determination with integrity and honour.

The Easter Proclamation states that anyone who serves the cause of an Irish Republic should not “dishonor it by cowardice, inhumanity, or rapine.”

I ruefully thought about the betrayal of that noble phrase earlier this week when I heard the name of Columba McVeigh on the news.

Columba McVeigh’s name is not a stand-out name in Irish history, but it should be.

It is a name that deserves to be mentioned at this hallowed ground.

Columba McVeigh was only a teenager in 1975 when he was abducted, murdered and then hidden by the Provisional IRA.

His body has never been found and this week, 37 years on from his murder, the search for his mortal remains is ongoing.

Columba’s elderly mother died in 2007 never having had the opportunity to give her son a Christian burial.

As true republicans, I think it is important for us today to express our solidarity with the family of Columba McVeigh and the families of all the other disappeared.

While the case of the Disappeared is deservedly well known and well supported, it is also just the tip of the iceberg in terms of Provisional IRA barbarity. Just today for example, 29th April, there are seven families mourning the anniversary of a loved one cut down in their prime by thugs claiming a link to the patriots buried here.

The case of one of them sums up well why we reject that link. On this day in 1984, Thomas McGeary a 48 year old father of seven left his home to go and feed his cattle. On his way back from the farm, a booby trap bomb in his car exploded, killing him instantly.

It was the work of the IRA, but they wouldn’t put their name to it. Instead, they used an ‘Irish Freedom Fighters’ cover. Then, having killed him, and to add insult to injury, they spread a false and evil rumour in his community that he was a collaborator.

That’s how the Provisional movement did its business.

It is incorrect and historically dishonest to equate in any way the heroes who fought for Irish freedom in 1916 and in the subsequent War of Independence with the actions of the Provisional IRA.

The terrorist campaign that was waged in the North was not a clean fight.

It was dirty and nasty.

It cost thousands of lives and did untold damage.

It was unequivocally wrong.

And no amount of new historical revisionism, willful amnesia or media indifference can alter that fact.

I am glad that Sinn Féin seems to have, at last, recognised that the Irish people will make their decisions based solely on the ballot box and not the armalite.

But it took them too long to realize this and it caused immense human suffering.

Ina fhreagra fheargach ar an oráid seo, bhí sé súntasach nár luaigh Gerry Adams ainm Columba McVeigh uair amháin. Tá Columba bocht fós ‘disappeared’ ag na Sealadaigh, an dtuigeann sibh?

“The irony of Deputy Martin using an Easter commemoration at Arbour Hill to launch an attack on republicans will be lost on very few.
“Sinn Féin is dedicated to the achievement of the ideals of the leaders of the 1916 Rising. We seek a mandate for a genuine republican approach to the issues that face the Irish people at this time.
“Our primary political objective is a united Ireland achieved through peaceful and democratic means.

Cuireann sé múisc agus déistean orm go bhfuil Éamon Ó Cuív anois i mbun feachtais chun ceannaireacht Fhianna Fáil a bhaint amach, is cosúil, agus é den tuairim go spreagfaidh a sheasamh in éadan an Conradh Cobhsaíochta….bhí orm dul chuig Foclóir Uí Dhomhnaill faoi sin cinnte – agus an bhaothchaint is déanaí faoi chomhrialtas idir Fhianna Fáil agus Shinn Féin deistean orm. An fhaid is go séanann SF leithéidí Columba McVeigh, ba cheart an pháirtí sin, cothrom na tíre seo de pháirtí an Fronta Náisiúnta sa Fhrainnc, a fhágaint san fhuacht.

Ní shéanaim ar chorr ar bith an dochar a rinne Fianna Fáil le mí-riail don tír seo agus dár todhchaí. Ach is lú é an dochar sin ná an doirteadh fola ar thacaigh Sinn Féin i gcaitheamh na mblianta agus, go h-áírithe, ó 1969 go dtí an lá inniu. Ba phoblachtóir é Columba McVeigh chomh maith nó níos fearr ná aon Sinn Féineach – ach ba bhocht an chúiteamh a bhfuair sé ar sin.

Má tá aon rud a bhréagnaíonn an bhréag fheachtas atá ar siúl ag eagrais Ghaeilge gur cheart ‘neamhspleachas’ an Choiminéara Teanga a chosaint ó bheith curtha faoi dhíon Oifig an Ombudsman is é an tuarascáil is déanaí uaidh agus an aisfhreagra ó na h-údaráis mar gheall ar sin.

An príomh theachtaireacht ón dtuarascáil, gur cuma leis na h-údaráis ann nó as an Choimisnéar Teanga. Má dheintear iad a cháineadh ann, is beag an rud a dhéanfaidh siad chun beart a dhéanamh de réir moltaí an Choimsinéara.

Táim tar éis a rá roimhe nach doigh liom gur úsáid éifeachtach ar acmhainní don Ghaeilge í an buiséad substaintiúil a thugtar d’Oifig an Choimisnéara. Anuraidh tugadh buiséad €670,000 don Oifig agus tá sé le moladh as gan ach ach €630,000 a chaitheamh. Ag an am chéanna, an fiú an tuarascáil seo a fhoilsíodh an tseachtain seo €630,000? Ní doigh liom é.

An raibh aon rud ann ná raibh ar eolas againn? Ní raibh.
Tá’s ag an saol nach bhfuil a dhothain Gardaí le Gaeilge ann. Is ceist é d’Oifig Chaimiléireachta na nGardaí má tá Gardaí ag fáil liúntas Gaeltachta chun a bheith ar dualgas sa Ghaeltacht agus iad gan Ghaeilge. An raibh na Gardaí úd i nGaoth Dobhair ag fáil liúntas Gaeltachta? Má tá a fhios ag ceannasaithe na nGardaí go bhfuil na Gardaí ar an talamh gan Ghaeilge agus iad ag íoc liúntas Gaeltachta leo, an gciallaíonn sin go bhféadfadh na ceannairí bheith faoi amhras faoi chaimileireacht freisin? An chéad uair eile a chasfaidh tusa le Garda sa Ghaeltacht agus go mbionn tú ag caint leis nó lei, fiafraigh do nó di an bhfaigheann siad an liúntas Gaeltachta. Tá Gardaí sa Ghaeltacht nach bhfaigheann é – agus tá Gaeilge acu agus labhrann siad í! Tá rud éigean lofa faoi sin, cheapfá.

Maidir leis an Roinn Coimirce Shoisialta (agus ní Shoisialaí!), agus an diultú marcanna breise a thabhairt d’iarrathóirí ar árdú céime le Gaeilge, bhuel sin rud a raibh ar eolas freisin. An freagra a thug an Roinn – nach raibh sé i gceist acu cluas a thabhairt do mholtaí an Choimisinéara – thug sin go leor le fios don t-é atá ag éisteacht. Níl an tionchar ag an gCoimisinéir Teanga ar an Rialtas seo nó ar an Statchóras atá, mar shampla, ag an Ombudsman.

B’fhéidir go bhfuil na h-eagrais Ghaeilge mícheart ar an gceist seo. B’fhéidir gurb amhlaidh go mbeadh níos mó cumhachta, níos mó tionchair, ag an gCoimisinéir faoi dhíon an Ombudsman ná mar atá aige ar imeall Chonamara?

Is cinnte go bhfuil córas na scéimeanna ar na laigí is substaintiúla i reachtaíocht lag, Acht na dTeangacha Oifigiúla. Is cuimhin liom agallamh a chur ar an gCoimisinéir Teanga roinnt blianta ó shin agus thug sé le fios dom go nglacfadh sé glúin – 25/30 Bliain – go dtí go mbeadh gach comhlacht poiblí ceangailte faoi scéim teangan. Mheabhraigh sé dom freisin go mbeadh gá na scéimeanna daingnithe a neartú agus a aontú arís gach trí bhliain. Mar sin b’obair dodheanta é seo d’oifig bheag an Choimisinéara, go h-áirithe nuair ná raibh an Mathair Roinn, an Roinn Ghnóthaí Tuaithe/Oidhreachta, Pobail agus Gaeltachta ró bhuartha faoi dhaingniú a scéim féin sa chéad dul síos. Má tá an Roinn sin, atá freagrach as gach scéim a aontú le gach comhlacht poiblí, mall i mbun na hoibre, bhuel is leor nod don eolach.

Is cuimhin liom bheith ag caint le dlíodóir aitheanta i gcúrsaí cearta teanga i bhfad siar, Ben Ó Floinn, agus bhí seisean den tuairim gur céim siar é Acht na dTeangacha Oifigiúla do chearta teanga. Tá sé dearbhaithe ó shin gur sin atá ann. Go deimhin bhí an iar Aire Gaeltachta, Éamon Ó Cúiv, ag maíomh gur eirigh leis an Acht seo srian a chur ar na cásanna cúirte a raibh á thogáinte ag leitheidí Uí Bheoláin agus eile in éadan an Stait agus an faillí ar an dteanga.

Anois táimíd ag caint faoi ‘ghéarchéim’. Faire fúinn. Bhí an fhirinne ós ár gcomhair i gcónaí ach é thabhairt faoi ndeara.

Tá sé chomh maith dhúinn é a rá – tá an Choimisinéir Teanga díchoimisiúnaithe a bheag nó a mhór.

Má theastaionn uaibh rud éigean a dhéanamh ar son na Gaeilge agus na Gaeltachta, bígí ag troid agus ag gníomhú an phlean atá ag an Aire Oideachais gearradh siar go míchothrom agus go trom ar mhúinteoirí i scoileanna Gaeltachta.

Seo athfhoilsiú ar mhír a fhoilsíodh ar dtúis um an dtaca seo i 2009.

Agus mé ag cuardach i measc mo chaipéisí le linn bogadh oifige, tháinig mé ar an chuimhneachán seo ar mo laethannta le Lá Nua agus, ar mhaithe na sioraíochta agus na glúinte go léir a chuaigh romham, roinnim libh anseo é.

Níl a fhios agam go díreach an fath nár léadh leagan Ghaeilge d’Fhorogra 1916 i nGaeilge – cé go bhfuil a fhios agam gur thug sé eiseamlár atá ‘comharbaí’ na glúine sin ag déanamh aithrise air ó shin – ach nuair a bhí 90 bliain ón Eirí Amach á chomóradh trí bliana ó shin, chinn mé agus foireann Lá gur íontach an deis a bhí ann an leagan Ghaeilge a fhoilsiú mar chuimhneachán.

Táim buíoch do Chaomhán Ó Scolaí as an dearadh fhirinneach údarásach a rinne sé ar dtéacs agus do Philip Cummings as profléamh a dhéanamh ar an dtéacs a d’aimsigh sé. Bheadh sé go deas a cheapadh gurb é seo an leagan bunaidh den Fhorógra agus gur aistriúchán Bhéarla a léadh taobh amuigh d’Ard Oifig an Phoist maidin Luan Cásca i 1916.

Ar aon nós tá an leagan PDF le h-íoslódáil thíos anseo. Ba cheart go mbeadh sibh ábalta é sin a chur ar bhata chuimhne agus é a thabhairt go duine éigean chun é a chlóbhuaileadh go gairmiúil agus ansan, b’fhéidir, fráma a chur timpeall air is é a chrochadh in airde in áit éigean. Sílim gur fiú go mór é le féachaint air, agus léigh é anois is arís nó tá rudaí ráite san chaipéis sin ar léir go bhfuil siad ligthe i ndearmad ó shin.

forogra1916

Peadar Ó Liatháin, 1930-2012. File, múinteoir, Cléireach Dháimh Scoil Mhúscraí Uí Fhloinn
Go suaimhneach in Oisbidéal Bons Secours i gCorcaigh, cailleadh Peadar inniu tar éis breoiteachta.  Méala mór a bhás do Margaret agus Clare, céillí a dhriotharacha Dónal agus Colm, dá nianna agus dá neachtanna, dá ghaolta agus dá cháirde, i Múscraí agus sa Mhí, mar a chaith sé furmhór a shaoil ag múineadh.   Suaimhneas síoraí dá anam agus d’anamacha a dhearthaireacha, Dónal, Pádraig, Colm agus Concubhar, dá dheirfiúr, Máire, agus dá mhuintir go léir a d’imigh roimhe.  Deinfear é a thorramh sa bhaile i gCúil Aodha agus aistreofar a chorp go dtí Seipéal Chúil Aodha ar an Aoine ag 7in   Ceiliúrfar Aifreann na Marbh ar shon a anam amarach (Dé Satharn) ag 2in i Seipéal Chúil Aodha agus cuirfear é ina dhiaidh sin i Reilig Dhún Dá Radharc i gCill na Martra in éineacht lena athair agus a mhathair, Concubhar and Cáit Uí Liatháin. Ar dheis Dé go raibh a anam.

Peadar Ó Liatháin, 1930-2012, teacher and poet.
Peacefully in the Bons Secours Hospital in Cork, Peadar passed away after a short illness. He will be sadly missed by Clare and Margaret, the wives of his brothers, by his nephews and nieces, other relations and his many friends, in his native Cúil Aodha and in Meath where he spent many years as Principal of St Brigid’s National School in Boardsmill. Eternal rest grant his soul and the souls of his brothers, Dónal, Pádraig, Colm and Concubhar, his sister Máíre, and the souls of all his departed relatives. He will repose at home in Cúil Aodha until this evening (Friday) at 7pm and his remains will then be removed to Séipéal Chúil Aodha. Requiem Mass will be on 2pm on Saturday and he will be buried afterwards in Dún Dá Radharc Cemetery in Cill na Martra alongside his parents, Concubhar and Cáit Uí Liatháin. Ar dheis Dé go raibh a anam.

IMIRCE le Peadar Ó Liatháin

D’imigh uainn go luath inné
Mícheál monuar ár leanbh
Lena chóta mór agus a suitcase mór
Go Londain fuar ar sodar

Bhíos faoi bhrón agus a Dhaid faoi bhrón
Is Mícheál faoi bhrón ar maidin
Ag crothadh láimh, ar a bheol bhí gáir
Ach deoir chífeá ar a leaca. 

Tá an tigh seo duairc is folamh fuar
Ó shiúlaigh uainn ár maicín
Gan comhrá mór ná gáire duairc
Sinn fágtha gruama sealbhú. 

Tá Eoin i Leeds  agus Síle chaoin 
Ag banaltracht i Manchain
Páid is Seán do scrídís trath 
Ach anois níl trácht cá mbránaid

Do bhris mo chroí le h-imeacht Mhichíl
An maicín mín níor fhan sé.
Bhí sé imníoch is tromachroíoch
Gur ghluais sé síos go Sacsain.

A Mháthair Chríost, an dúinn go fíor 
Ár laetha’ críoch gan tacaíocht
M’fhearchéile caoin liom féin i dtíos
‘Nár n-aonar críonna caite.