Tuairisc spéisiúil ar Nuacht TG4 anocht faoi ‘leid laidir’ atá tugtha ag an Aire Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamonn O Cuív, go gcuirfidh sé na toghcháin le h-aghaidh Udarás na Gaeltachta, atá sé luaite leo go mbeidh siad á thionól i mí Dheireadh Fómhair 2010, ar athló.

De réir na tuairisce ag Ronán Mac an Iomaire, tá seo á phlé mar gheall ar an ‘athstructurú’ ó bhonn atá le déanamh ar eagar na Gaeilge mar chuid de Phlean 20 Bliain na Gaeilge.   De réir an meid eolais atá á sceitheadh faoi láthair, bheadh feidhm náisiúnta ag an tUdarás faoin phlean seo agus ní bheadh ach áiteanna ar an mbórd d’ionadaithe Ghaeltachta ó na mór Ghaeltachtaí – Ciarraí, Conamara, Tír Chonaill is dóichí, agus bheadh ionadaíocht náisiúnta ó phobal Ghaeilge na tíre.

Bheinn in amhras faoina leithéid de phlean cé go dtacaím go ginearálta leis an aidhm go mbeadh an tír – an t-oileán ar fad – ina Ghaeltacht agus mar sin go mbeadh ionadaíocht ó gach cearn den tír ar bhórd stiúrtha eagras dá leithéid.

Ach nach bhfuil ceann acu sin theana féin – mar atá Foras na Gaeilge.  Bíodh is go gcreidimíd nach bhfeidhmíonn an Fhoras go h-eifeachtach, tá an struchtúr ann.   Ní bheinn ar shon go mbeadh cead ag an Aire furmhór na mbaill a ainmniú ar an mbord nó an fhianaise go dtí seo go ndeineann Aire an lae riar ar a phairtí pholatúil féin agus na ‘suimeanna leasmhara’ san órd sin agus gur beag an spás atá ann d’ionadaithe fónta le samhalaíocht agus cnamhdroma.

Nior mhiste liom, dá mbeadh na h-acmhainní ann chuige, go mbeadh toghcháin uile Eireannda chun ionadaithe a thoghadh ar an mbórd seo – ach arís, fagann sin gur féidir go mbeadh cuma phairtí pholatúil ar an mbórd agus ní eireodh linn tada a dhéanamh.

Tá sé ráite agam go minic go bhfuil gá le h-ath-shamhlú a dhéanamh ar an nGaeltacht – agus is cinnte gur athshamhlú a bheadh i gceist anseo.   Ní féidir leanúint níos mó leis an gcur chuige cine dheighilteach – Gaeltacht V Galltacht – atá ina bhunchloch ar an straitéis – nó easpa straitéise – atá á leanúint ó bhunú an Stáit.

Tá a dhothain ráite agam faoi amáil an phlean seo – go bhfuil sé bliain níos déanaí ná an sceideal a fhograíodh nuair a seoladh Straitéis an Rialtais i leith na Gaeilge i mbéal na Nollag i 2006.  Ach is í an amáil a bhaineann leis an bplean seo a bheith ag teacht chun tosaigh trath go bhfuil an eigeandáil is contúirtí i saol an stáit ina phúca ag an mbórd is measa ar fad.

Cibé cén plean a fhoilseofar agus a aontófar ina dhiaidh sin, cad iad na h-acmhainní a bheidh ann chun an plean a chur i bhfeidhm trath go bhfuil an Chiste Idirnáisiúnta Airgeadais ar lic a’ dorais againn?

Mura bhfuil freagra inchreidte agus seasmhach ar an gceist sin, is caint san aer ar fad é bheith ag caint faoi uaillmhian an Phlean 20 Bliain seo.   Uaillmhian gan seasamh.

An fíor an scéal go bhfuil Leas Phríomh Fheidhmeannach Fhoras na Gaeilge, Tomás  O Ruairc, ceaptha ina Stiurthóir ar an Aonad Aistriúcháin nua i Roinn Uí Chuív agus go bhfuil tuarastal idir €97,000 agus €130,000 luaite leis an bpost céanna, gan trácht ar liúntas €13,000 le h-aghaidh ní fheadar cad é.

An é seo an úsáid is fearr d’airgead an Stáit ag an am seo?  An mbeadh an Chiste Náisiúnta Airgeadais sásta airgead ar bith, gan tracht ar airgead ar an bpá scála seo, a chur ar leataobh dá mba rud é go raibh siad i gcumhacht?

Sin ceist ar fiú freagra a fhail do, nach gceapfadh sibh?

Dála an scéil, guím gach rath ar Thomás ina phost úr.

Oíche Dé Satharn agus mé sa bhaile ós comhair na teilifíse ag fánacht ar Chorn Uí Riada a bheith á chraoladh beo.  Mé ag súil le comórtas fónta chun dea ghiumar a chur orm agus mé a réiteach don oíche romham.    Tuirse an lae orm tar éis bheith ag deanamh glantacháin na Samhna ar an ngluaistean agus cúramaí tí eile maraon le h-ullmhú do choisir oíche Shamhna agus, ina dhiaidh sin, baiste mo neach nua bheirthe, iníon mo dhearthar agus a bhean.

Bhuel bhí go maith agus ní raibh go h-olc.  Sé sin go dtí gur thosnaigh mé ag amharc ar chlár Chorn Uí Riada ar an dteilifís.   Cheap mé go mbeadh comhairle a leasa faighte ag lucht TG4 ón mbliain seo chaite nuair a thug mé le fios ná raibh a chéad iarracht thar moladh beirte – ach ní mar sin a thit rudaí amach.

I mbliana bhíomar ag feitheamh leis an dara dreas agus tugadh Ray Mac Mánais agus Joe O Dómhnaill ós ár gcomhair chun an agallamh buach a bhí acu a chur in ár lathair.  Bhí an t-agallamh féin go brea go dtí gur thosnaigh siad é á aithris don dara h-uair.    Bhí an baol ann go dtosnóidís á rá don triú uair go dtí go ndúirt duine acu:  “An bhfuil a dhothain agat?”  nó rud éigean cosúil leis agus, go tobann, bhíomar ar ais le Daithí agus ina chomhluadar an uair seo bhí Antaine O Farracháin agus a amhrán nua chumtha.   Rochán éigean faoi TD ó Chiarraí ar chostaisí – niorbh é an ceann ab fhearr ar chum sé riamh agus táim in amhras go raibh an fonn ina fhonn a bheadh cáílithe mar is ceart don chomórtas ach sin scéal tharam.    Bhí an amhrán tosnaithe agus cúpla véarsa canta aige agus ansan, go tobann, bhí orainn dul isteach go dtí an halla le h-aghaidh tús an ghlaoch ar ais.  Fán am gur shroicheamar an halla, bhí an céad iomaitheoir a fuair an glaoch ar ais, Máire Ní Cheilleachair ó Chorcaigh, tar éis tús a chur lena h-amhrán.    Duine de na h-iomaitheoirí a bhí á lua leis an gcorn í Máire agus tá sé buaite aici faoi dhó roimhe seo.

Ar aon nós, canadh na h-amhráin agus bhí fotheideal ag gabhail le cuid de na h-amhránaithe, ag tabhairt le fios cérbh iad, agus ní raibh leis an chuid eile.  Agus ag an deireadh fograíodh an bhuaiteoir agus bhí thall agus anall idir an halla agus an dorchla ina raibh na h-agallaimh seo á dhéanamh ag Daithí bocht agus go tobann agus tús á chur leis an gcibeal, bhí an clár rite amach as am mar, creid é nó ná creid, bhí athchraoladh ‘Rásaí na Gaillimh’ le craoladh ag TG4.

An oíche is fearr sa bhliain, buaic phointe an Oireachtais, millte ag amaitéarachas agus míshlacht TG4 i mbun na h-oibre seo.   Nó mura raibh an locht ar TG4, cé ar a bhí an locht?

Is cosúil go bhfuil an t-alt liom sa Sunday Indo tar éis daoine a mhúscailt.   Go dtí seo ar maidin tá dhá ghlaoch guthán faighte agam mar gheall air – ceann acu ón Choimisinéir Teanga é féin, an tUasal Seán O Cuirreáin, agus ceann eile ó Adhmhaidin ar RTÉ Raidió na Gaeltachta.  Is cosúil go bhfuair leiritheoir an chláir glaoch ón Aire Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamonn O Cuív, ag iarraidh orthu diospóireacht idir eisean agus mise a shocrú don mhaidin amarach.   Mar sin bígí ag éisteacht le hAdhmhaidin maidin amárach tar éis na gcinnlínte ag 8.30rn.

Fagfaidh mé sin don lá amárach.  Is cinnte go mbeidh cuid agaibh ansan ag súil go ndeinfear sceannairt orm agus mo chuid barúlacha nach bhfuil ag teacht leis an seasamh ceart creidmheach go mba cheart an oiread agus is feidir de chaipéisí oifigiúla a aistriú go Gaeilge, is cuma faoin chostas agus is cuma arís eile faoin eileamh atá orthu – nó nach bhfuil orthu – i measc an phobail.

De reir dealraimh, agus de réir Gael Gan Naire agus é ag scríobh mar fhreagra ar thrachtaireacht eile, is cosúil gur úrlabhraí ‘neamh mhaith’ mé agus tá mé gafa anois ag an Sunday Independent frith Ghaelach.

An talt sin sa Sunday Independent a thug ar Sheán sós a ghlacadh óna sceideal ghnóthach, ag monatóireacht ar scéimeanna teanga is eile.  Casadh Seán orm na blianta fada ó shin agus mise ag glacadh páirte in agóide ar son theilifís Ghaeilge a reachtáladh ag na Forbacha i gConamara nuair a bhí taifeadadh ar siúl ar chlár theilifíse de chuid BiBi Baskin ag RTÉ.  Bhí furmhór an chláir sin ar siúl i mBéarla cé go raibh sé á thaifeadadh sa Ghaeltacht, go deimhin ós comhair Roinn na Gaeltachta, mar a bhí, agus Udarás na Gaeltachta.

Dar le Seán, bhíos tar éis mí bhrí a bhaint as a raiteas le linn na seachtaine agus bhí casadh curtha agam ar an scéal le tabhairt le fios go raibh sé ag tathant ar ‘Irish speakers’ bheith ag ‘clogging up’ the court system.   Dar léis ná raibh sé ach ag iarraidh a chur ar shúile dhaoine go raibh an ceart sin acu, de réir Alt 8 de Acht na dTeangacha Oifigiúla.   Chomh fada agus a bhaineann sé liomsa síolraíonn an ceart sin ón Bhunreacht ach ní miste, tá an cheart ann.

Teastaíonn ó Sheán go rachainn i dteagmháil leis an Sunday Independent agus faoistin a dhéanamh faoin ‘mhí thuiscint’.   Níl sé i gceist agam amhlaidh a dhéanamh.  Má tá gearán le déanamh ag Seán  faoi rud eigean a scríobh mise sa Sunday Independent, tá sé go maith ábalta litir a scríobh chuig an Sunday Independent é féin agus an gearán sin a dhéanamh.  Táim cinnte go bhfoilseoidh siad a litir, ós rud é gur Coimisinéir é a fuair a shéala ón Uachtarán féin.      Is cuimhin liom an ceannteideal a chur ar an scéal mé féin ‘Coimsiúnaithe’ i Lá Nua.

Nior bhain mé mí bhrí as a alt – ach is cinnte anois a bhuí don alt seo agus clampar atá á spreagadh aige – go bhfuil daoine ar an eolas faoin cheart seo ná beadh dá mbeidís ag brath ar na meáin Ghaeilge amháin.      Mar sin, má bhionn borradh mór ar an líon cásanna i nGaeilge sna cúirteanna, b’fhéidir go mbeidh an mileán á chur ormsa ag trachtaire éigean eile san Irish Mail on Sunday amach anseo.

Sílim go bhfuil an dhá shliocht seo ó mo alt chomh soiléir agus is féidir bheith ar an gceist.

THE Irish Language Commissioner, Sean O Cuirreain, has urged Irish speakers to avail of their right to have their cases heard in the First Official Language in the Irish court system.

Agus:

Of course, let me hastily point out that the Irish Language Commissioner, An Choimisineir Teanga, the much respected Sean O Cuirreain, hasn’t called on more Irish speakers to break the law, one of the possible requirements to appear in court. He has, however, called on more Irish speakers to avail of their right, under the Constitution, to fight their cases in Irish.

Gan amhras, is féidir go mbeadh an toradh ar an scéal go mbeadh na céadta Gaeilgeoirí ag imeacht ós comhair na cúirteanna ag iarraidh a gcásanna a throid i nGaeilge.  Agus chuirfeadh sin costas níos mó ar an Stát ná  mar a bhí go dtí seo.

Ach is é an fianaise atá ann – agus is é mo fhoinse ar seo an méid a bhí le rá faoi ag an gCoimisinéir féin in alt san Irish Times Dé Chéadaoin seo chaite – nach bhfuil ach sciar bheag de Ghaeilgeoirí ag lorg a gcásanna a throid i nGaeilge.

Is é an deacracht le seo, gan amhras, go bhfuil an Stát tar éis fáil reidh leis an riachtanas go mbeadh Gaeilge ag abhar dlíodóirí.   Ní raibh morán brí leis an scrúdú a chuirfeadh siad ar dhaoine nuair a bhí an riachtanas ann – ach anois níl fiú sin ann.

Fágann sin go bhfuil furmhór na mbreitheamh agus na ndlíodóirí gan Ghaeilge.   Agus seo i stát ina bhfuil an Ghaeilge ina teanga oifigiúil inti, de réir na Bunreachta.   Is ait an scéal é go mbeadh gá le h-ateangairí a fhostú chun do chás a throid i gcúirteanna na tíre seo de bharr nach bhfuil cumas i dteanga oifigiúil na tíre seo ag oifigigh na cúirte.

Is é seo dea shampla den ghalar sin, reiteach Éireannach ar fhadhb Éireannach.  In áit talamh tirim a dhéanamh de go bhfuil oifigigh dlí na tíre cumasach a dhothain sa Ghaeilge le bheith in ann í a thuiscint ar a laghad – nó nár chaith siad 13 bliain á foghlaim i scoileanna na tíre an oiread is gur chaith einne eile – tá an Stat ag rá go seasfaidh siad a aineolas leo agus go n-iocfaidh siad as ateangairí a chur sna cúirteanna chun teanga oifigiúil amháin a aistriú go teanga oifigiúíl eile.

A leithéid de charn fhuilligh – agus is sinne atá ag íoc as.  An t-aon solás as seo ar fad nach bhfuil ach cúpla míle Euro caite ar seo le blianta beaga anuas!  Ach níl an t-airgead sin ann níos mó agus gach rud faoi bhagairt anois i ré na ngiorruithe.  Beatha na Gaeltachta féin.

An rud is mó a dúirt Seán a chuir meangadh ar mo bhéal, go raibh seisean beo sa saol réalaíoch.

Tá dualgas air, gan amhras, maoirseoireacht de short éigean a dhéanamh ar fheidhmiú Acht na dTeangacha Oifigiúla.    Is éard a rinne mé im alt ná ceist a thogáil faoi brí agus eifeacht na reachtaíochta sin i gcomhthéacs an lae inniu agus i gcomhthéacs, fosta, an staid ina bhfuil an Ghaeilge inniu, gan nuachtán agus an tua á thabhairt do chláracha raidió agus teilífíse ar gach taobh… ceal acmhainní.

Ba cheart don Choimisinéir a aithint fosta gur deis iontach é seo an dea scéal a scaipeadh ar ardán níos mó ná mar a bheadh aige choiche ó aon nuachtán Ghaeilge, dá fheabhas é, nó meán Ghaeilge eile.    Tá deis aige anois an argóínt a dhéanamh, mar a rinne mise, ar son a léargas ar cheist na Gaeilge. aistriúcháin is eile.  Ní gá do ach ceart freagartha a éileamh ar Eagarthóir an Sunday Independent agus de bharr go bhfuil an nuachtán sin ina bhall de Chomhairle Phreasa na hÉireann, beidh ar an nuachtán sin an ceart sin a gheilleadh do agus spás a chur ar fáil sa chéad eagrán eile chun an mí léamh a deir sé gur rinne mé ar an méid a dúirt sé a ‘cheartú’.

Níl a fhios agam cén fath nach n-aithníonn sé an deis sin agus nach dtapaíonn sé í.   An é go bhfuil eagla air dul i ngleic le na mictíre sna meáin Bhéarla ar eagla go réabfaidís a chosaint ar an gceist seo ó bhaithis go bonn?   An é go gceapann sé go dtabharfadh freagra uaidh siúd ardán domsa agus go méadódh sé mo sheasamh leis an nuachtán?   An é go bhfuil sé ag iarraidh a mholadh a choimead faoi rún nó nach ionann an rud atá ar bun aige go dtí seo ach bheith ag díriú ar sciar bheag den phobal – is é sin pobal na Gaeltachta agus na Gaeilge – gan a bheith ag dul i ngleic leis an bpobal mhór?

B’fhéidir go bhfuil míniú eile ar fad aige ar an scéal.  Níl a fhios agam.

Maidir le daoine atá ag iarraidh freagra a thabhairt ar m’alt agus litir a sheoladh chuig an Sunday Independent ach go gcreideann siad nach bhfoilseoidh an nuachtán sin na litreacha céanna – agus is iomaí litir uaimse nár fhoilsigh an nuachtán céanna – is féidir leo iad a sheoladh anseo agus chomh fada agus go ndíríonn siad ar an argóint seachas ormsa – mar a dhein Gael Gan Náire ina fhreagra – foilseofar iad anseo, i mBéarla nó i nGaeilge.

Is é an fath gur bheartaigh mise alt a scríobh ar an ábhar seo faoin cheist seo don Sunday Independent go raibh mé tinn tuirseach de litreacha uaim a bheith fagtha gan foilsiú.    Táim ag seasamh ar son polasaí ciallmhar ar son na Gaeilge – seachas cur amú airgid gan ciall ar rudaí nach mbainfear úsáid astu agus nach bhfuil ann, is cosúil, ach chun ‘stadas’ na Gaeilge a dhaingniú sa stát chóras.

Níl faic a dhaingneoidh stadas na Gaeilge seachas í a labhairt agus a scríobh agus a léamh agus a chraoladh agus a mhúineadh.  Ní chuidíonn Acht na dTeangacha Oifigiúla le seo.

Tháinig an tAire go Leitir Cheanainn agus is dócha go raibh an Plean 20 Bliain ina phóca aige.  Ach is éard a dúirt sé leis an slua a bhí ag freastal ar Sheimineár an Oireachtais go mbeadh an plean á fhoilsiú roimh ‘dheireadh na bliana” agus go mbeadh comhairliucháin ann faoi agus ansan, uair éigean an bhliain seo chugainn.

Agus ansan?   Proiseas comhairliúcháin eile?

Beidh sé ceithre bliain ar a laghad, táim ag ceapadh, ón am a fhograíódh go mbeadh plean ann, i mbéal na Nollag 2006, go mbeidh obair ag tosnú ar fheidhmiú an phlean seo tar éis proiseas comhairliúcháin fada tuirsiúil.  Fán am a bheidh sé in áit, beimid tinn tuirseach den Plean 20 Bliain seo.

An dtagraíonn an 20 Bliain sa ‘Phlean 20 Bliain’ don tréimhse a ghlacfaidh sé an plean a chur i bhfeidhm nó an ag tagairt don tréimhse a ghlacfaidh sé an plean a dhréachtú atá an ’2o’ bliain seo?

An gcreideann sibh go bhfuil sé i gceist plean a bheith ann choiche – nó nach bhfuil sa chaint seo ar phlean ach cur i gcéill agus magadh.

Seo chugaibh alt liom a foilsíodh sa Sunday Independent ar maidin…

THE Irish Language Commissioner, Sean O Cuirreain, has urged Irish speakers to avail of their right to have their cases heard in the First Official Language in the Irish court system.

Apparently only a little over €1,000 was spent on interpreter services for Irish speakers in 2007, and in 2006, the figure was less than €2,000.

Although interpreters were sought in legal actions involving 71 different languages, Irish wasn’t among the top 10 languages for which such services were sought.

Of course, let me hastily point out that the Irish Language Commissioner, An Choimisineir Teanga, the much respected Sean O Cuirreain, hasn’t called on more Irish speakers to break the law, one of the possible requirements to appear in court. He has, however, called on more Irish speakers to avail of their right, under the Constitution, to fight their cases in Irish.

This call suggests to me that an tUasal O Cuirreain is a glass-half-full kind of guy. Isn’t it good news that the court system isn’t clogged up with Irish speakers? Doesn’t it prove that Irish speakers are more law-abiding than the rest of the population?

You may have guessed that I am a Gaelgeoir myself and are, perhaps, wondering why I’m adopting such an apparently anti-Irish stance.

I simply can’t take it any more. This latest scandal is piling ignominy on my beloved Irish language. More and more money — our tax euros — is being spent on translating documents which aren’t read in English so they can be equally unread in the First Official Language.

And yet my six-year-old son attending primary school in the Gaeltacht is starved of reading material in Irish due to lack of resources.

I used to be an editor of an Irish-language daily newspaper — but it closed due to lack of resources. At its peak, more than 4,000 copies of La Nua were being sold daily. That’s not to mention the number of hits the website attracted from all over the world.

When I make these points to my Gaelgeoir friends, they tell me that I’m naive to expect that if translation of the official documents were to stop, the resources saved would be spent on the provision of high-quality textbooks or a youth-oriented magazine as Gaeilge.

The point, to put it bluntly, is that as long as the money is being spent on Irish, no matter if it’s read or not, that’s fine. After all, it provides work

for highly qualified translators who are paid more than your average journalist for their unread translations. On average, they’re paid €14 per 100 words. The scale of the folly is underlined by the recent revelation that translation of rarely read documents cost €1.8m last year — that’s more than was spent on funding Irish language books, newspapers and magazines combined.

You might expect that the undoubted expertise of these translators be used to produce the textbooks or magazines for which there is, it appears, demand among the public?

Not at all. Because the Official Languages Act only provides for the translation of some official documents and doesn’t, for instance, compel the Department of Education and Science to ensure that textbooks of a similar quality are provided in all subjects in each of the official languages.

So now, here we go again, as if we needed more ways to waste public money in entirely futile gestures, the Coimisineir Teanga, whose ultra-modern office in An Spideal is funded to the tune of €1m per year, comes up with another way to put us further in the red. All ‘ar son na cuise’.

When the Official Languages Act was mooted and vociferously demanded back in the early days of the Celtic Tiger, it was sold as the panacea for all Irish language ills. And I have to admit that I was to the forefront of those who believed it might be of benefit — until I read the bill as it was proposed and realised it was little more than a bureaucrats’ charter.

Now we have the legislation and Irish is an official working language in the European Union. All should be well — but it’s clearly not, as the Irish language is increasingly under threat in the Gaeltacht, and Irish speakers are on tenterhooks. As we await the publication of a plan to revitalise the Irish language by 2028 with the ‘creation’ of 250,000 daily speakers, the certainty is that the money doesn’t exist to fund the fulfilment of such a plan. But I fully expect the farcical situation of rarely read documents being translated to continue.

The famed satirist Myles na gCopaleen would have had a field day with this. His memory will be recalled in a revival this month of his classic An Beal Bocht by Belfast-based Aisling Ghear who are taking their production on an All-Ireland tour.

If ever there was an antidote to the farce of futile translation, it’s this. Maybe Sean O Cuirreain could take a time out to attend and realise the folly of his proposal.

Sunday Independent